Biến & Hằng số trong Aiken

Bài học này hướng dẫn cách khai báo và sử dụng biến, hằng số trong Aiken.

Mục tiêu học tập

• Hiểu cách khai báo biến với let
• Nắm tính bất biến của dữ liệu
• Sử dụng hằng số với const

Let Binding - Khai báo biến

Trong Aiken, biến được khai báo với từ khóa let:

lib/main.ak

fn example() {
  // Khai báo biến cơ bản
  let name = "Cardano"
  let age = 7
  let is_active = True

  // Biến có annotation kiểu (optional)
  let amount: Int = 1_000_000
  let owner: ByteArray = #"abc123"

  name
}

Tính bất biến (Immutability)

Quan trọng: Biến trong Aiken là bất biến - không thể thay đổi sau khi gán:

fn immutability_demo() {
  let x = 5
  // x = 10  // ❌ Lỗi! Không thể gán lại

  // ✅ Thay vào đó, tạo biến mới
  let y = x + 5
  y  // 10
}

Shadowing - Che khuất biến

Bạn có thể khai báo biến mới cùng tên (shadowing):

fn shadowing_demo() {
  let value = 10
  let value = value * 2  // Shadow biến cũ
  let value = value + 5  // Shadow lần nữa

  value  // 25
}

┌─────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                     SHADOWING FLOW                          │
│                                                             │
│   let value = 10        →  value = 10                       │
│         │                                                   │
│         ▼                                                   │
│   let value = value * 2 →  value = 20 (shadow)              │
│         │                                                   │
│         ▼                                                   │
│   let value = value + 5 →  value = 25 (shadow)              │
│                                                             │
└─────────────────────────────────────────────────────────────┘

Const - Hằng số

Hằng số được khai báo ở cấp module với const:

lib/constants.ak

/// Số lovelace trong 1 ADA
pub const lovelace_per_ada = 1_000_000

/// Admin public key hash
pub const admin_pkh = #"abc123def456..."

/// Tên token
pub const token_name = "MyToken"

/// Danh sách whitelist
pub const whitelist = [#"aaa...", #"bbb...", #"ccc..."]

Sử dụng hằng số

lib/main.ak

use constants.{lovelace_per_ada, admin_pkh}

fn calculate_ada(lovelace: Int) -> Int {
  lovelace / lovelace_per_ada
}

fn is_admin(pkh: ByteArray) -> Bool {
  pkh == admin_pkh
}

So sánh let vs const

Đặc điểm	let	const
Phạm vi	Trong function/block	Module-level
Thời điểm	Runtime	Compile-time
Export	Không	Có (với pub)
Giá trị	Bất kỳ	Literals only

Expect - Khai báo với assertion

expect giống let nhưng sẽ fail nếu pattern không match:

fn expect_demo() {
  let maybe_value = Some(42)

  // Sẽ fail nếu maybe_value là None
  expect Some(value) = maybe_value

  value  // 42
}

So sánh let vs expect

fn comparison() {
  let result = Some(100)

  // Với let: Phải handle tất cả cases
  let value = when result is {
    Some(v) -> v
    None -> 0
  }

  // Với expect: Chỉ handle case mong đợi
  expect Some(v) = result
  // Nếu result = None -> fail

  value
}

Ví dụ thực hành

Code: lib/wallet.ak

lib/wallet.ak

/// Số lovelace trong 1 ADA
pub const ada_to_lovelace = 1_000_000

/// Phí giao dịch tối thiểu (0.17 ADA)
pub const min_fee = 170_000

/// Kiểu dữ liệu ví
pub type Wallet {
  owner: ByteArray,
  balance: Int,
}

/// Tính số ADA từ lovelace
pub fn to_ada(lovelace: Int) -> Int {
  lovelace / ada_to_lovelace
}

/// Tính tổng balance sau khi trừ phí
pub fn net_balance(wallet: Wallet) -> Int {
  let Wallet { balance, .. } = wallet
  let net = balance - min_fee

  if net > 0 {
    net
  } else {
    0
  }
}

/// Kiểm tra ví có đủ tiền
pub fn has_sufficient_funds(wallet: Wallet, amount: Int) -> Bool {
  let Wallet { balance, .. } = wallet
  balance >= amount + min_fee
}

Test: lib/wallet_test.ak

lib/wallet_test.ak

use wallet.{Wallet, ada_to_lovelace, to_ada, net_balance, has_sufficient_funds}

test test_to_ada() {
  to_ada(5_000_000) == 5
}

test test_net_balance() {
  let w = Wallet { owner: #"abc", balance: 1_000_000 }
  net_balance(w) == 830_000  // 1_000_000 - 170_000
}

test test_has_sufficient_funds_true() {
  let w = Wallet { owner: #"abc", balance: 1_000_000 }
  has_sufficient_funds(w, 500_000) == True
}

test test_has_sufficient_funds_false() {
  let w = Wallet { owner: #"abc", balance: 100_000 }
  has_sufficient_funds(w, 500_000) == False
}

Code mẫu

Xem code mẫu đầy đủ trong thư mục examples/:

• lib/syntax.ak - Demo các kiểu dữ liệu và hàm cơ bản
• lib/syntax_test.ak - Test cases cho syntax

# Chạy tests
cd examples
aiken check

Bước tiếp theo

Trong bài tiếp theo, chúng ta sẽ học về các kiểu dữ liệu nguyên thủy trong Aiken - nền tảng để xây dựng logic phức tạp.